Een wereld verschijnt

Waarom is er, als je je ogen opent, iets en niet niets? Waarom is er bewustzijn? En wat is bewustzijn?

In zijn nieuwste boek Een wereld verschijnt gaat de Amerikaanse schrijver Michael Pollan op zoek naar antwoorden op deze vragen. Zijn zoektocht is er één zonder conclusie, aangezien het bewustzijn ‘een doolhof zonder uitgang’ is. Alles wat je zou kunnen ontdekken over het bewustzijn, vereist immers precies dat: bewustzijn. Na lezing van dit boek zul je dan ook minder weten dan toen je eraan begon, wordt de lezer bij aanvang alvast gewaarschuwd.

Laat dat echter geen ontmoediging zijn. Michael Pollan is een uitstekende gids en blijmoedige reisgenoot op deze tocht, die onder meer voert lang een Italiaans botanisch laboratorium en een spirituele retraite in de Amerikaanse woestijn. Ondanks, of misschien dankzij het grote scala aan mogelijke invalshoeken, heeft Pollan (of zijn redacteur) goed gekozen waar uit te wijden en waar in te binden. Geen overbodige luxe bij zo’n kwikzilverachtig onderwerp.

Rode draad is de weddenschap tussen een neuroloog en een filosoof eind jaren ‘90. Kun je, ergens in het menselijk lichaam, het bewustzijn aanwijzen? Is er een klompje cellen dat correleert met de ervaring een bewustzijn te hebben? De neuroloog meende van wel, de filosoof wist het nog niet zo zeker. Inzet: een kistje goede wijn, uit te keren binnen 25 jaar.

Deze waargebeurde anekdote illustreert volgens Pollan hoe weinig we eigenlijk weten over het fenomeen ‘bewustzijn’. Eeuwenlang werden kwesties van de ziel overgelaten aan de kerk – daar brandde de wetenschap zich liever niet aan. Filosofische of andersoortige exercities naar de aard van het bewustzijn werden buiten het domein van de wetenschap gehouden. Descartes, Freud, Jung: de belangrijkste westerse denkers en denktradities over de aard van het bewustzijn passeren de revue, en dienen als illustratie van het grote niet-weten, dat centraal staat in dit boek. Niet weten, maar ervaren. Dat opent het venster voor tal van onverwachte invalshoeken.

Iedereen is immers, als ‘eigenaar’ van een hoogstpersoonlijke bewuste ervaring, expert op het gebied van bewustzijn. En je kunt beargumenteren dat ‘iedereen’ een grote doorsnede van het niet-menselijk leven omvat, stelt Pollan. De schrijver staat dan ook uitgebreid stil bij vormen van plantbewustzijn, waar hij een aantal intrigerende observaties over opdist (bekijk het filmpje ‘Plant Neurobiology’ op het YouTube-kanaal van de New Yorker, en een boon eten zal nooit meer hetzelfde zijn). Tegelijkertijd staan de meeste mensen zelden stil bij hoe ze eigenlijk nadenken. “Je eigen gedachten onderscheppen als ze in je hoofd opkomen is veel moeilijker dan het klinkt.”

Michael Pollan voert de lezer langs facinerende plekken, mensen en fenomenen. Biologen, stream-of-consciousnesss-schrijvers, neurowetenschappers, programmeurs, spirituele goeroes: allemaal hebben ze zo hun kijk op het bewustzijn, en zelden sluiten die perspectieven op elkaar aan. Geestverruimende middelen komen voorbij, net als een programmeur die ervan overtuigd is geraakt dat God bestaat, en een andere die een vorm van bezieling meent te ontwaren in het algoritme waar hij mee werkt. Tal van ethische kwesties borrelen op, zoals de vraag of mensen wel computers zouden moeten ontwikkelen die mogelijk beschikken over bewustzijn. Kun je dat wel maken, niet zozeer tegenover de mens, maar tegenover de computer?

Het is Pollans verdienste dat hij een enorme variëteit aan opvattingen, inzichten en ervaringen op een heldere en onderhoudende manier over het voetlicht brengt. Behoorlijk taaie kost, variërend van neurobiologische processen tot wiskundige theorieën, wordt verteerbaar opgediend. Bovendien duurt het nooit lang tot Pollan doorschakelt naar een volgend opzienbarend figuur of fantastische anekdote. Het voornaamste dat je als lezer zou kunnen storen, is een overdaad aan voetnoten die je hier en daar uit het verhaal haalt: vooral in het eerste deel beslaan die soms halve pagina’s. Als je Een wereld verschijnt uit hebt, weet je inderdaad minder dan eerst. Je krijgt daar een hoop onbeantwoorde vragen voor terug, waarvan je wellicht niet wist dat je ze in je had.

En hoe liep het af met de weddenschap? Het is niet uit te sluiten dat de neurowetenschapper ooit nog gelijk krijgt, en dat in de toekomst ontdekt wordt waar het bewustzijn precies huist. Dat zou dan wel stukken later zijn dan verwacht, als het er überhaupt nog van komt: een kistje wijn schijnt inmiddels in ontvangst genomen te zijn door de filosoof.

Een wereld verschijnt
Michael Pollan
Vertaald door Lidwien Biekmann en Koos Mebius
De Arbeiderspers, 2026
368 pagina’s
€29,99