Spanning in het hoge noorden

Reportage

Oslo, 25 september 2025

Het gebied rond de noordpool verandert in hoog tempo. Nieuwe vaarroutes, grondstoffen en de toenemende dreiging van conflict luiden een nieuw tijdperk in voor het poolgebied. Tijdens de Arctic Security Conference in Oslo bespreken wetenschappers, politici en militairen de stand van zaken.

“Ik zou me moeten bezighouden met kinderopvang, de staat van de wegen, en de gemeentelijke financiën. Maar in plaats daarvan ben ik constant bezig met geopolitiek.” Aan het woord is Magnus Maeland, burgemeester van Kirkenes. Het Noorse stadje, 3500 zielen, ligt ver boven de poolcirkel op ongeveer tien kilometer van de Russische grens. Maeland is naar Oslo afgereisd om zijn ervaringen te delen op de jaarlijkse de Arctic Security Conference, georganiseerd door het Fridtjof Nansen Instituut.

In het driehoekige houten conferentiegebouw, geïnspireerd op de structuren waarop de Noren al eeuwen stokvis te drogen hangen, is de sfeer gemoedelijk maar zorgelijk. Terwijl in de aanpalende Oslofjord saunabootjes ronddobberen en het beroemde operagebouw aan de overkant baadt in het herfstige zonlicht, staan de ogen van de meeste conferentiegangers ernstig. Daartoe is alle reden. Sinds het begin van de Russische invasie in Oekraïne in februari 2022 staan de verhoudingen in de poolregio op scherp. Waar voorheen het adagium “lage spanning in het hoge noorden” van toepassing was, zijn de meeste conferentiebezoekers het erover eens dat ze collectief hebben zitten slapen.

Maeland heeft echter wel iets anders aan zijn hoofd dan zijn nachtrust. “In 2023 werd ik burgemeester van Kirkenes met een pro-Europees verhaal. Binnen twee weken kreeg ik drie Chinese delegaties op bezoek, en kreeg ik publiekelijk de toorn over me heen van de Russische minister van Buitenlandse Zaken.”

Maeland refereert aan een diplomatieke rel rond de jaarlijkse herdenking van de bevrijding van Kirkenes. De provincie Finnmark, waar Kirkenes onder valt, werd aan het einde van de Tweede Wereldoorlog bevrijd door het Rode Leger. Zo dicht bij de grens zijn er sindsdien altijd nauwe banden geweest tussen het stadje en Rusland. Ook tegenwoordig zijn er nog straatnaambordjes in het Noors en in het Cyrillische alfabet. Tegelijkertijd vangt de gemeente 250 Oekraïense vluchtelingen op. Het verhaal van Maeland laat in een notendop zien hoe ingewikkeld de verhoudingen zijn geworden in de dunbevolkte regio boven de poolcirkel.

Eirik Kristoffersen is de hoogste militair van het Noorse leger. Hij ziet klimaatverandering en een nucleaire wapenwedloop als de twee grote bedreigingen voor de vrede en stabiliteit rond de noordpool. “Er is geen enkel verdrag meer dat dat landen ervan weerhoudt hun nucleaire arsenaal verder op te bouwen. En op het Kola-schiereiland, pal naast Noorwegen, ligt de basis van de Russische nucleaire afschrikking.” Dat heeft volgens Kristoffersen echter ook een onverwacht positief effect. “Ook Rusland heeft belang bij contact en een niet al te gespannen situatie in het poolgebied. De directe communicatielijn tussen de Russische en Noorse marinevloten in het hoge noorden wordt iedere week getest. En aan de grens zijn er contacten tussen ons en de Russen, op operationeel niveau.”

Ondertussen traint het Russische leger steeds intensiever in de buurt van het poolgebied, met name rond de Baltische staten. Ook Navo-landen oefenen steeds vaker gezamenlijk in het gebied. Sinds de tweede termijn van Donald Trump zijn de Verenigde Staten echter niet meer de voorspelbare Navo-bondgenoot van weleer.

De Canadese onderzoeker Heather Exner-Pirot is daarover uitgesproken. “De Amerikaanse houding tegenover Groenland is ongekend. We zouden deze hele conferentie over niets anders moeten praten. Groenland wordt niet langer beschermd door Amerika. Groenland schuilt nu onder de Franse nucleaire paraplu, en niet langer onder de Amerikaanse.”

Ze wijst er verder op dat met de toetreding van Zweden en Finland tot de Navo in 2024, alle poollanden behalve Rusland nu Navo-lid zijn.  Dat heeft consequenties voor de samenwerking tussen landen. “De Arctische Raad zal hoe dan ook minder relevant worden, en de Navo belangrijker. Dat betekent dat het vooral over militaire kwesties zal gaan, en over harde economische zaken als energie en grondstoffen. Zolang we in deze gespannen situatie zitten, zal er helaas minder aandacht zijn voor bijvoorbeeld milieubescherming en de rechten van inheemse culturen.” Dat lijkt bevestigd te worden door een Canadese militair in het publiek. “Ben ik hier dan echt de enige met inheemse roots?”, verzucht hij tijdens een paneldiscussie.

Magnus Maeland uit Kirkenes besluit: “Niemand in het hoge noorden zit te wachten op geopolitiek gedoe. Maar tegenwoordig moeten we er elke dag mee zien te leven.”